Tận dụng nguồn đất đồi, đất không có khả năng canh tác làm vật liệu, gạch đất không nung mở ra hướng xây dựng nhà ở từ nguồn lực sẵn có của địa phương. Cách tiếp cận này giải quyết cùng lúc nhiều vấn đề điển hình, còn hiện hữu nơi vùng cao.
Nhà ở là điều kiện quan trọng để đồng bào miền núi ổn định cuộc sống, gắn với định cư, định canh và từng bước giảm nghèo. Thế nhưng, tại nhiều khu vực miền núi phía Bắc, không ít hộ dân vẫn sống trong những căn nhà thiếu tiện nghi.
(01 ảnh bao quát những căn nhà tạm bợ)
Chính địa hình và giao thông không thuận lợi khiến việc xây dựng, vận chuyển vật liệu gặp nhiều khó khăn. Vì thế, tận dụng nguồn lực tại chỗ là một hướng đi đáng chú ý, nhằm giảm chi phí, bảo đảm an toàn và hướng tới phát triển bền vững.
Nhu cầu an cư của đồng bào miền núi
Trong những năm qua, nhiều chương trình, chính sách đã được triển khai để hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, nhu cầu vẫn còn rất lớn.
Với bà con vùng cao, một căn nhà phù hợp cần đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt, thích ứng địa hình, khí hậu, điều kiện kinh tế và tập quán. Bởi hơn cả một nơi để ở, họ cần một mái ấm đủ kiên cố để an cư – phát triển.
Theo số liệu World Bank năm 2016, tỷ lệ nghèo của đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực miền núi cao hơn đáng kể so với người Kinh và Hoa. Tại những khu vực có thể so sánh cùng địa bàn, tỷ lệ nghèo của nhóm dân tộc thiểu số cao gấp khoảng 6 lần.
(biểu đồ cột)
Khoảng cách này phần nào phản ánh, nhu cầu nhà ở của đồng bào miền núi cần được đặt trong chính điều kiện kinh tế và đời sống của họ.
Xây nhà giữa núi rừng: trở ngại từ địa hình
Điều kiện kinh tế khó khăn cộng thêm những trở ngại do địa hình, khí hậu khiến việc xây dựng nhà ở vùng cao trở thành bài toán không đơn giản. Đường sá xa xôi, việc đưa vật liệu đến tận nơi có thể làm chi phí xây dựng tăng lên gấp nhiều lần.
Mùa mưa, lũ quét, sạt lở, mưa đá, gió lốc cũng thường xuyên xảy ra tại một số địa bàn. Những ngôi nhà làm bằng gỗ, tre nứa hoặc đất theo cách truyền thống có thể xuống cấp nhanh khi phải chịu tác động khắc nghiệt của thời tiết.
(03 ảnh cận vài căn nhà chịu ảnh hưởng của thời tiết/địa hình)
Vì thế, bài toán xây nhà cần trả lời được câu hỏi: xây bằng gì và đưa vật liệu đến đó bằng cách nào? Bởi một vật liệu có sẵn ngay tại địa phương, nếu có thể đáp ứng yêu cầu xây dựng, sẽ giúp giảm bớt một phần trở ngại vốn có.
Sáng kiến tận dụng nguồn đất hiện hữu
Từ chính nguồn đất tại địa phương, một loại vật liệu mới được phát triển theo hướng phù hợp hơn với điều kiện xây dựng ở vùng cao. Đất đồi, đất không có khả năng canh tác được trộn với xi măng và nước, sau đó ép thành những viên gạch đất không nung dạng tự chèn.
Không cần nung như gạch đất sét truyền thống, những viên gạch này được tạo ra qua các công đoạn tương đối đơn giản.
(02 ảnh gạch/làm gạch)
Điểm đáng chú ý của giải pháp nằm ở việc biến nguồn đất sẵn có nhưng không phục vụ canh tác thành vật liệu chính. Sáng kiến nhằm tránh lãng phí tài nguyên hiện hữu và giảm thiểu chi phí xây dựng.
Việc sử dụng gạch đất không nung còn hướng tới một cách xây dựng ít tác động đến môi trường: giảm năng lượng sản xuất, hạn chế chất thải trong quá trình sử dụng.
Sáng kiến gạch đất không nung đã bước đầu đem lại tín hiệu khả quan. Cuối năm 2023, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội phối hợp với Vietcombank và Huyện đoàn Đà Bắc (sau sáp nhập chính quyền địa phương hai cấp) bàn giao hai căn Nhà Nhân ái bằng gạch đất không nung cho hai gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tại xóm Chầm, xã Tân Minh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình (nay là xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ).
(02 ảnh Nhà Nhân ái)
Đây là những căn nhà có tường xây bằng gạch đất gia cố xi măng dạng nén tự chèn, mái lợp lá cọ. Đáng chú ý, quá trình xây dựng không phụ thuộc vào đội ngũ thi công từ bên ngoài. Người dân địa phương trực tiếp tham gia làm nhà, dưới sự hướng dẫn và chuyển giao kỹ thuật.
Theo nghiên cứu của các giảng viên Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, những ngôi nhà sử dụng dạng gạch này, tuổi thọ có thể lên tới 20 năm, đáp ứng yêu cầu về độ bền và an toàn trong quá trình sử dụng.
Việc đưa đất tại chỗ thành vật liệu xây dựng mở ra một hướng tiếp cận mới cho nhà ở vùng cao. Đặt trọng tâm vào nguồn lực hiện hữu, từ nguồn đất, điều kiện tự nhiên đến khả năng của người dân, qua đó hướng đến tìm kiếm một phương án nhà ở phù hợp, an toàn và tiết kiệm.
(01 ảnh bao quát nhà ở cho thấy sự “phát triển bền vững nơi đồng bào dân tộc thiểu số)
– Thùy An –