Không phải nguồn đất nào lấy ngay tại địa phương cũng có thể sử dụng để làm gạch đất không nung. Trước khi đưa vào khâu ép, đất đồi cần được lựa chọn, loại bỏ tạp chất, làm khô, nghiền nhỏ và sàng lọc để tạo ra nguồn vật liệu có độ đồng đều phù hợp.
Tại các khu vực miền núi phía Bắc, đất đồi là một trong những nguồn vật liệu địa phương được nghiên cứu để sử dụng cho gạch đất không nung. Tuy nhiên, hiệu quả của giải pháp không chỉ phụ thuộc vào việc “có đất tại chỗ”, mà còn phụ thuộc vào đặc điểm thành phần hạt và trạng thái của chính nguồn đất được lựa chọn. Báo cáo nghiên cứu cho thấy việc lựa chọn đất cần đặc biệt chú ý đến hàm lượng sỏi sạn và hàm lượng sét; đồng thời đất phải được xử lý trước khi đưa vào quá trình ép.
(01 ảnh: Lấy đất đồi tại khu vực nghiên cứu hoặc ảnh đất nguyên thổ tại vùng núi)
Không phải lớp đất nào cũng phù hợp
Một trong những bước đầu tiên là xác định đúng vị trí lấy đất. Theo quy trình được nghiên cứu, đất sử dụng cho gạch không nung tại vùng núi phía Bắc chủ yếu là đất đồi. Tuy nhiên, lớp đất trên cùng thường chứa nhiều thành phần hữu cơ, rễ cây và cỏ nên không được sử dụng trực tiếp.
Lớp đất bề mặt thường có chiều dày khoảng 50 cm và có thể chứa các thành phần hữu cơ. Vì vậy, trước khi lấy đất làm nguyên liệu, cần loại bỏ lớp đất này và tiếp cận phần đất phù hợp hơn phía dưới. Đây là bước tưởng như đơn giản nhưng có vai trò quan trọng bởi nguồn đất ban đầu sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của hỗn hợp sau này.
(02 ảnh: Minh họa lớp đất mặt và lớp đất đồi phía dưới)
Không nên lựa chọn đất chỉ bằng màu sắc hoặc cảm quan. Trong nghiên cứu, đất tại các địa điểm khác nhau được khảo sát các đặc trưng cơ lý và thành phần hạt để làm cơ sở đánh giá khả năng sử dụng. Điều này đặc biệt cần lưu ý khi phạm vi nghiên cứu mở rộng sang các tỉnh khác, bởi tính chất đất không nhất thiết giống nhau giữa các khu vực.
Làm khô, nghiền nhỏ để đất đồng đều hơn
Sau khi lựa chọn được nguồn đất, bước tiếp theo là xử lý sơ bộ. Đất đào lên cần được phơi khô trước khi nghiền hoặc đập nhỏ. Báo cáo cho biết có thể thực hiện công việc này bằng thiết bị nghiền, máy sàng hoặc bằng phương pháp thủ công trong điều kiện phù hợp.
Việc làm nhỏ đất giúp loại bỏ những phần vật liệu có kích thước lớn và tạo ra hỗn hợp đồng đều hơn trước khi phối trộn. Ngược lại, đất còn quá ướt sẽ gây bất lợi cho quá trình xử lý và có thể làm giảm chất lượng của viên gạch sau khi ép.
(03 ảnh: Phơi đất – đập/nghiền đất – đất sau khi làm nhỏ)
Sàng đất – bước nhỏ nhưng ảnh hưởng lớn đến độ đặc chắc
Sau khi được nghiền hoặc đập nhỏ, đất tiếp tục được sàng. Trong quy trình được báo cáo, đất được sàng qua mắt sàng 2 mm trước khi chuyển sang bước phối trộn.
Ý nghĩa của công đoạn này không chỉ nằm ở việc làm cho đất “mịn” hơn. Khi các hạt có kích thước quá lớn được loại bỏ, hỗn hợp đất có điều kiện phân bố đồng đều hơn, giúp quá trình lèn chặt và tạo hình sau đó ổn định hơn. Báo cáo cũng nhấn mạnh việc nghiền nhỏ và sàng đất là những công đoạn cần tuân thủ để bảo đảm độ đặc chắc của gạch.
(01 ảnh: Đất sau khi sàng qua mắt sàng 2 mm)
Có thể kiểm tra đất theo một quy trình đơn giản
Từ các nội dung trên, quá trình sàng lọc nguồn đất trước khi ép có thể hình dung theo chuỗi:
Chọn vị trí lấy đất → loại bỏ lớp đất mặt → phơi khô → nghiền hoặc đập nhỏ → sàng → kiểm tra đặc điểm đất trước khi phối trộn.
Điểm quan trọng là không nên coi đây là một quy trình áp dụng máy móc cho mọi khu vực. Mỗi địa phương có đặc điểm đất khác nhau, vì vậy việc đánh giá thành phần hạt và các chỉ tiêu cơ lý vẫn cần được thực hiện khi lựa chọn nguồn đất phục vụ nghiên cứu hoặc triển khai thực tế. Báo cáo nghiên cứu tại một số địa bàn ở Hòa Bình, Cao Bằng và Lai Châu cũng cho thấy đặc điểm đất giữa các khu vực có sự khác biệt nhất định.
Box thông tin:
4 điểm cần nhớ trước khi đưa đất vào khâu ép
- Không sử dụng trực tiếp lớp đất mặt có nhiều rễ cây, cỏ và thành phần hữu cơ.
- Đất nên được phơi khô trước khi nghiền hoặc đập nhỏ.
- Đất sau xử lý được sàng để loại bỏ các hạt có kích thước không phù hợp; quy trình nghiên cứu sử dụng sàng 2 mm.
- Nguồn đất cần được đánh giá theo đặc điểm thành phần hạt và tính chất cơ lý, không chỉ dựa vào cảm quan.
Nguồn thông tin: Nội dung bài viết được tổng hợp, diễn giải và biên tập từ “Nghiên cứu giải pháp và công nghệ xây dựng nhà ở cho đồng bào dân tộc vùng núi phía Bắc sử dụng các vật liệu tại chỗ” (mã số cấp Bộ: RD 49-22).
– Thu Trang –