Ít ai nghĩ rằng, loại đất đồi quen thuộc với đồng bào vùng cao lại có tiềm năng làm ra loại gạch đặc biệt. Gạch đất không nung – nguồn vật liệu bản địa đang mở ra hướng tiếp cận mới cho kiến trúc xanh và bền vững ở vùng cao.
Ở vùng núi phía Bắc, đất từ lâu đã gắn với những ngôi nhà truyền thống. Khi nhu cầu xây dựng ngày càng đặt ra yêu cầu về độ bền, chi phí và khả năng thích ứng với địa hình, chính nguồn đất quen thuộc ấy được khai thác theo một hướng mới.
(01 ảnh toàn cảnh đất đổi bao quanh)
Đất đồi – nguồn vật liệu dồi dào tại địa phương
Những triền đồi, sườn núi là không gian sống đặc trưng của đồng bào vùng cao. Quả thực, đất hiện diện trong mọi ngóc ngách, khía cạnh của đời sống miền núi: nền nhà, sân vườn đến những bức tường trình được dựng lên qua nhiều thế hệ.
Lợi thế trước hết nằm ở tính sẵn có, khiến đất trở thành vật liệu quen thuộc trong kiến trúc bản địa. Những ngôi nhà trình tường ở Si Ma Cai (Lào Cai), Đồng Văn (Hà Giang) hay Mường Lát (Thanh Hóa) là những ví dụ cho cách đất đã được đưa vào đời sống.
(04 ảnh các công trình kiến trúc sử dụng đất đồi)
Đất đồi vì thế không phải loại vật liệu mới. Nó vốn đã ở đó, bao quanh đời sống và trở thành một phần trong cách bà con dựng nhà, thích nghi với tự nhiên.
Một lợi thế khác nữa, là đất có thể được lấy ngay tại khu vực xây dựng và xử lý để phục vụ công trình. Với những nơi nằm xa đường lớn, mỗi chuyến vận chuyển đều kéo theo chi phí và thời gian, bởi thế, nguồn vật liệu trong địa bàn càng có giá trị.
Không phải đất nào cũng có thể trở thành vật liệu
Tuy dồi dào, đất cũng cần được tuyển chọn để trở thành “nền tảng” cho một ngôi nhà bền vững. Trước tiên, đất cần có thành phần phù hợp, đặc biệt về lượng sỏi, sạn và sét (chất keo kết dính tự nhiên, cần vừa đủ để không làm nền nhà bị co ngót hay nứt nẻ).
(01 ảnh khai thác đất đồi)
Ngay cả trong cùng một khu vực, không phải lớp đất nào cũng phù hợp. Khoảng 50 cm đất mặt thường chứa rễ cây, cỏ và nhiều chất hữu cơ nên cần được loại bỏ trước khi lựa chọn phần đất phù hợp làm vật liệu.
Đặc biệt, đất sau khi được chọn cũng không thể đưa thẳng vào máy ép. Nó cần được làm khô, làm nhỏ và sàng lọc để loại bỏ những thành phần không phù hợp, sau đó mới có thể phối trộn với chất kết dính và tạo hình.
(02 ảnh xử lý đất đồi)
Như vậy, “chìa khóa” không chỉ nằm ở việc có sẵn nguồn đất dồi dào, mà còn ở việc biết chọn đúng loại đất và biết xử lý đúng cách.
Chỉ khi được sàng lọc qua quy trình kỹ càng, nguồn đất đồi mới có thể bước sang một vai trò khác: trở thành vật liệu cho những ngôi nhà vùng cao.
Ép đất đồi thành gạch – “chìa khóa” mở lối cho nhà vùng cao
Tại điểm trường Tiểu học Lũng Luông (Thái Nguyên), bài toán xây dựng công trình kiên cố trên đỉnh núi cao đã tìm thấy lời giải nhờ công nghệ vật liệu bản địa. Đây là ngôi trường được xây dựng bằng hàng nghìn viên gạch đất không nung, nén từ chính nguồn đất đồi tại chỗ.
(01 ảnh toàn cảnh trường tiểu học)
Năm 2016, KTS Hoàng Thúc Hào cùng các cộng sự đã nghiên cứu cách tận dụng đất tại công trình để sản xuất gạch. Thay vì vận chuyển toàn bộ vật liệu từ bên ngoài vào một khu vực giao thông còn nhiều khó khăn, nhóm đã áp dụng công nghệ ép thủy lực, phối trộn đất với một tỷ lệ nhỏ xi măng và phụ gia. Đội ngũ của vị KTS đã tạo ra loại gạch đất có độ bền nén cao, không cần qua công đoạn nung, hạn chế khói bụi.
(02 ảnh cận trường tiểu học có tường gạch)
Theo chia sẻ của KTS Hoàng Thúc Hào, chính điều kiện địa hình đã đặt ra yêu cầu phải tìm một cách làm khác biệt. Khi nguồn đất có sẵn ngay tại nơi xây dựng, việc biến đất thành vật liệu giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài, từ đó giảm chi phí.
Giải pháp gạch đất không nung tiếp tục được áp dụng vào để xây dựng nhà ở vùng cao. Năm 2023, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội phối hợp với Vietcombank và Huyện đoàn Đà Bắc (trước sáp nhập chính quyền địa phương hai cấp) triển khai dự án xây dựng hai căn Nhà Nhân ái tại xã Tân Minh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình (nay là xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ).
Hai căn nhà được xây bằng gạch đất không nung dạng nén tự chèn từ nguồn đất địa phương. Ở mô hình này, đất đồi được trộn với xi măng và nước, sau đó ép thủy lực thành những viên gạch có hình dạng phù hợp để tự liên kết.
(02 ảnh: 01 ảnh làm nhà Nhân ái, 01 ảnh nhà Nhân ái)
Từ nguồn đất đồi tại chỗ, qua xử lý và ép tạo hình, vật liệu quen thuộc hình thành dưới hình dạng và công năng mới.
Gạch đất không nung dạng tự chèn vì thế mở ra hướng đi đột phá cho kiến trúc xanh miền núi, hướng tới những công trình kiên cố, an toàn, bền vững và thân thiện với môi trường cho đồng bào vùng sâu, vùng xa trên khắp cả nước.
Box thông tin
KTS Hoàng Thúc Hào từng giành nhiều giải thưởng kiến trúc trong nước và quốc tế. Trong đó nổi bật là Giải thưởng Kiến trúc Thế giới WAF (2015) và Giải thưởng Vassilis Sgoutas của UIA (2017), ghi nhận những đóng góp trong kiến trúc phục vụ cộng đồng yếu thế, người nghèo vùng cao.
Trường Tiểu học Lũng Luông là một trong những công trình của KTS Hoàng Thúc Hào được trao Green Good Design – giải thưởng quốc tế của Mỹ tôn vinh những thiết kế hướng tới môi trường và phát triển bền vững.
– Thùy An –